हरेक वर्ष अक्टोबर २९ मा मनाइने विश्व स्ट्रोक दिवस (World Stroke Day) यस वर्ष “Every Minute Counts — हरेक मिनेटको मूल्य जीवन हो” भन्ने विषयवस्तुमा केन्द्रित छ। स्ट्रोक (मस्तिष्कघात) आज विश्वकै मृत्यु र अपांगताको प्रमुख कारणमध्ये एक बनेको छ, र नेपाल पनि यसबाट अछुतो छैन। यो नारा हामीलाई सम्झाउँछ — समयमै उपचार नै जीवन र मृत्युबीचको सबैभन्दा ठूलो अन्तर हो।
नेपालमा स्ट्रोकको अवस्था दिनप्रतिदिन गम्भीर बन्दै गएको छ। वीर अस्पतालको न्युरो वार्डमा हाल ५६–६० बेडहरू स्ट्रोकका बिरामीले नै भरिएका छन्, र नर्भिक इन्टरनेशनल अस्पतालमा पनि यस्तै अवस्था देखिन्छ। यी तथ्यहरूले स्पष्ट गर्छन् कि स्ट्रोक अब हाम्रो समाजको मौन महामारी बन्दै गएको छ। यदि यो दर यही रह्यो भने निकट भविष्यमा स्ट्रोक मृत्यु र दीर्घकालीन अपांगताको प्रमुख कारण बन्ने निश्चित देखिन्छ।
स्ट्रोकको उपचारमा समय नै मस्तिष्क (Time is Brain) हो। स्ट्रोक हुँदा हरेक मिनेटमा लाखौं मस्तिष्कका कोषहरू मर्छन्। यदि बिरामी समयमै अस्पताल पुग्छ, तुरुन्त CT स्क्यान गरिन्छ र उचित उपचार सुरु हुन्छ भने बिरामी पूर्ण निको हुन सक्छ। तर उपचारमा ढिलाइ भयो भने शरीरमा स्थायी क्षति हुन सक्छ — जस्तै पक्षघात, बोली गुमाउने, दृष्टि कमजोर हुने वा अन्य दीर्घ समस्याहरू।
नेपालमा स्ट्रोक बढ्नुका प्रमुख कारणहरूमा धुम्रपान र मद्यपान, अनियन्त्रित रक्तचाप र मधुमेह, हृदय रोगहरू, ओरल कन्ट्रासेप्टिभको प्रयोग (विशेषगरी धुम्रपान गर्ने महिलामा), र अस्वस्थ खानपान तथा व्यायामको कमी रहेका छन्। यी सबै कारणहरू नियन्त्रण गर्न सकिने भएकाले सचेत रहनु नै मुख्य उपाय हो।
स्ट्रोक रोकथामका लागि जीवनशैलीमा सानो परिवर्तन अत्यावश्यक छ। सन्तुलित आहार खानुहोस् (नुन र बोसो कम), नियमित व्यायाम गर्नुहोस्, रक्तचाप र सुगर नियन्त्रणमा राख्नुहोस्, धुम्रपान र मद्यपान त्याग्नुहोस्, र हृदय रोग भएका बिरामीले नियमित जाँच गराउनुहोस्। यस्ता साना बानीहरूले स्ट्रोकको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सक्छ।
तर नेपालमा अझै पनि स्ट्रोक केयर सेन्टरहरूको अभाव छ। धेरै अस्पतालमा तात्कालिक CT स्क्यान, प्रशिक्षित स्ट्रोक टिम र आवश्यक उपचार सुविधा उपलब्ध छैन। यही कारणले धेरै बिरामी समयमै उपचारबाट वञ्चित हुन्छन्। त्यसैले छिटो निदान र हस्तक्षेप (intervention) अनिवार्य छ — यसले जीवन र अपांगता बीचको दूरी घटाउँछ।
अन्ततः, स्ट्रोक रोक्न सकिने, उपचार गर्न सकिने, र जित्न सकिने रोग हो — तर समयमै मात्र।
यस विश्व स्ट्रोक दिवस २०२५ मा हामी सबैले सम्झनु आवश्यक छ —
“Every Minute Counts — समय नै मस्तिष्क हो।”
छिटो चिने, तुरुन्त अस्पताल पुगे, र तत्काल उपचार पायो भने
जीवन पनि बच्छ र मस्तिष्क पनि।